Tünel'in Millileştirilmesi
A-
A+

 Tünel, 1939 yılında Nafi a Vekili Ali Çetinkaya ’nın girişimleri ile millileştirilmiştir. Ali Çetinkaya SOFINA grubu temsilcileri ile sürdürdüğü görüşmeler sonucu Tünel ve Tramvay şirketleri nin devletçe satın alınmasını sağlamıştır. Şirket temsilcisi H. Speciael ile varılan mutabakata göre bütün tesisleri ile beraber Tünel şirketi 175.000 liraya, Tramvay şirketi ise 1.750.000 liraya Nafi a Vekaleti ’ne devredilecektir. Vekalet de gerekli düzenlemeleri yaptıktan sonra her iki şirketin işletmesini İstanbul Belediyesi’ne bırakacaktır. 

Bu konuda tarafl ar arasında 8 Şubat 1939 tarihinde bir mukavele yapılmış ve Nafi a Vekili Çetinkaya ile SOFINA grubu temsilcisi H. Speciael mukaveleyi imzalamışlardır. Mukavele gereğince şirket, hükümet ile o ana kadar akdetmiş olduğu bütün imtiyaz, mukavele, şartname ve zeylleriyle itilafnamelerden doğan veyahut hükümet tarafından her ne surette olursa olsun şirkete verilmiş olan asıl ve ikinci derecede bütün imtiyaz hakları ve menfaatlerini 1 Ocak 1939 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere hükümete devretmektedir. Şirket, devrettiği imtiyazı yanında mülkiyet ve tasarrufu altında bulunan bütün tesisatını, kazan ve makinelerini, hat ve cer kabloları ile birlikte Tünel’in bütün müteharrikedavatını, garlardaki tesisatını, atölyelerini, bilumum depo ve mağazaları ile buralarda mevcut kömür, yağ, eski ve yeni her türlü alet edavat ve malzemesini her nevi makine ve muayene cihazlarını ve yedek aksamını, her türlü tesisat müştemilat ve teferruatı dahil olmak üzere Beyoğlu ’ndaki Metro Hanı’nı vesair bütün binalarını, gar ve arsalarını, şirkete ait bütün mobilya, mefruşat ve demirbaş eşyasını ve kırtasiye levazımını hükümete bırakmaktadır.

Mukavelenin diğer hükümleri gereğince: 1 Ocak 1939 tarihine kadar şirketin yaptığı bütün akit ve fi illerden veya sebebiyet verdiği hadiselerden doğan haklarla borçlar ve mesuliyetler tamamen şirkete ait olmaktadır. Buna mukabil 1 Ocak 1939’dan sonrakiler hükümete aittir. Genel Müdür ile muavini müstesna olmak üzere şirketin fi ili devir tarihi olan 1 Mart 1939’da mevcut bütün memur ve işçileri hü kümete intikal edecektir. Hükümet ile şirket o ana kadar yapılmış bütün imtiyaz mukavele şartname ve zeylleri ile itilafnameler ve şirkete tebliğ edilmiş olan her türlü kararlar mucibincebirbirlerine karşı haiz oldukları bütün hak ve vecibelerle 1 Ocak 1939 tarihinden evvelki zamana ait (vergi ve resme -şirketin belediyeye ve imtiyaz mukavele ve şartnameleri mucibince vilayet-i hususi idaresine vermekle mükellef bulunduğu vergi ve resimler hariç müteallik her türlü mükellefi yet ve mesuliyetler de dahil olduğu halde) her türlü iddia ve mutalebelerden birbirlerinin zimmetlerini işbu mukavele hükümleri mahfuz kalmak kaydıyla mütekabilen ibra etmektedirler. Şirketin bütün tesisatının hükümete devir ve teslim muamelesine bu mukavelenin imzası tarihinde başlanacak ve bu muamele 1  Mart 1939 tarihinde ikmal edilerek bu tarihte işletme fi ilen hükümete geçmiş olacaktır. Devir ve tesel lüm muamelesi hükümet ve şirket tarafından seçilecek karma bir heyet tarafından yapılacaktır.

Bu hükümlere ek olarak, hükümetin Tünel şirketi ni ihtilafl ı olan vergi borç ları ve buna benzer bazı ihtilafl ardan ibra etmesine karşılık şirket de Galata istas yonu bitişiğinde bulunan ve bir Belçikalı ’ya ait olan Hayman ve Tesisat-ı Elektrikiye Türk Anonim Şirketi’ nin tasarrufunda bulunan Değirmenciyan hanları nı bedelsiz olarak hükümete vermektedir. Bunun yanında yine Galata istasyonu yanında bulunup Lazaro Franko tarafından satın alınmış olan İzzet Paşa Hanı ’nın bedelide hükümete ödenecektir. 

Bundan sonra Tünel şirketi nin devirteslim işlemlerine başlanmıştır. Bu arada Nafi a Vekaleti ’nce Tünel ve Tramvay şirketlerinin yeni idare şekilleri hak kında esasların hazırlanmasına girişilmiştir. Buna göre her iki şirketin elektrik idaresi ile birleştirilerek Belediyeye devredilmesi öngörülmektedir. Devir-teslim iş lemlerinin sona ermesiyle 1 Mart 1939 tarihi itibariyle Tünel ve Tramvay şirketleri hükümete devredilmiştir. Bu arada şirketlerin statüsünü belirleyecek yeni kanun Meclisten çıkıncaya kadar işletmeyi yürütmek üzere geçici bir idare kurulmuştur.

Tünel şirketi nin satın alınmasına dair kanun ile Elektrik, Tramvay ve Tünel İdareleri Teşkilat ve Tesisatının İstanbul Belediyesi’ne Devrine Dair Kanun, TBMM ’de Haziran ayı içinde görüşülmüştür. Bunlardan satın alma mukavelesi 12 Haziran 1939 tarihinde tasdik edilmiş ve karar 21 Haziran 1939 tarihli Resmi Gazete’de yayınlanmıştır. Şirketlerin Belediyeye Devrine Dair Kanun ise Mecliste 16 Haziran 1939 tarihinde kabul edilmiş, 23 Haziran 1939 tarihinde ise Resmi Gazete’de yayınlanmıştır.

Söz konusu kanunun birinci maddesine göre: “İstanbul Elektrik, Tramvay ve Tünel şirketlerinin satın alınmasına dair mukavelenamelerin tasdiki hakkındaki kanunlar la bu kanunlara bağlı mukavelenameler mucibince hükümete intikal eden haklar ve vecibeler ve bilcümle tesisat ve mezkur kanunlarla vücuda getirilmiş olan teşekküller bütün hak, salahiyet ve vecibelerle İstanbul Belediyesi ’ne devredil miş tir”. Mukavelenin ikinci maddesi de şu hususları ihtiva etmektedir: ”Bu kanunla İstanbul Belediyesi’ne devrolunan idareler (İstanbul Elektrik, Tramvay ve Tünel İşletmeleri Umum Müdürlüğü ) adı ile kurulacak hükmi şahsiyeti haiz ve İstanbul Belediye Reisliği’ne bağlı bir Umum Müdürlük tarafından idare olunur”. Toplam 15 maddelik mukavelenin diğer kısımlarında İETT Umum Müdürlüğü’nün görev ve yetkilerine dair hususlar zikredilmiştir.

Tünel’in hükümete devredildiği dönemdeki mevcut duruma göre: En son faaliyet yılı olarak 1938 senesinde günlük ortalama 195 sefer yapılmış ve 5 milyon 469 bin yolcu taşınmıştır. Bunun karşılığında 84.000 lira gelir elde edilmişse de masraf 96.000 lira olmuştur.  

 

İETT Tünel Sayfa Başına Dön